با آگاهی از اهمیت کشت و زرع و توجه به این مطلب که بخش کشاورزی حدود 27 از تولید ناخالص ملی و 80 از محصولات اساسی مورد نیاز کشور را تولید کرده و در صادرات غیر نفتی نیز سهمی معادل 40 دارا میباشد، در می یابیم که بخش کشاورزی در هر کشوری میتواند نقش بسیار مهمی را در تولید ناخالص ملی آن کشور ایفا کند.
این امر نیز از طریق تولید محصولات کشاورزی، مصرف در داخل و صادرات به سایر کشورها و ایجاد زمینه های اشتغال زایی امکانپذپر است.
پس حفظ و توسعه این بخش باید در سر لوحه اهدافمان قرار گیرد.
رشد سریع این بخش علاوه بر دارا بودن اهمیت در بهبود کیفیت زندگی 40 از مردم جهان که از راه کشاورزی امرار معاش میکنند، برای تضمین عرضه کافی مواد غذایی تمام ملل جهان که جمعیت آنها با سرعت زیادی در حال رشد است، ضروری است.
خوب است بدانیم ترویج و آموزش کشاورزی، اهرم عمران روستایی و بازوی قوی توسعه کشاورزی است که این دو نیز خود بخشی از عمران ملی محسوب میشوند و بدون توسعه کشاورزی، عمران ملی یا امکانپذیر نبوده و یا لااقل در کشورهای جهان سوم با دشواری همراه است.
لذا آموزش و ترویج کشاورزی از ضروریات است چون موجب تسهیل پذیرش تکنولوژی مناسب و روشهای جدید کشت و کار توسط کشاورزان و روستاییان شده و باعث میشود که آنها سطح تولیدات خود را افزایش دهند.
پرورش قارچ خوراکی یکی از این تکنولوژی هاست که توسط ترویج و توسعه آن میتوان گام مؤثری در تأمین مواد غذایی، ایجاد اشتغال جنبی مناسب و افزایش سطح درآمد کشاورزان برداشت.
البته این تکنولوژی جوان در شهرهای بزرگ ایران با تأسیس کشت و صنعت های تولید قارچ بخصوص در اطراف تهران و با توجه به مناسب بودن شرایط جوی در اکثر نقاط ایران، در کشور ما در حال توسعه زیادی است.
در استان های خراسان، کرمان، چهار محال و بختیاری، کرمانشاه، خوزستان، مازندران، اصفهان و یزد نیز مراکز کشت قارچ موجودند.
از لحاظ تولید قارچ در سطح جهان نیز چین با تولید سالیانه 2245800 تن، فرانسه با 232000 تن، هلند با 165350 تن، ایتالیا با 102000 تن، ژاپن با 336430 تن، انگلستان با 118000 تن، آمریکا با 344717 تن، کشورهای عمده تولید کننده جهان می باشند و کلاً در جهان سالانه 4264286 تن تولید قارچ داریم.
تقسیم بندی قارچها از نظر نوع دریافت مواد غذایی
الف – تجزیه کننده اولیه: قارچهایی که قادر باشند مواد اولیه را خود تجزیه کنند و مواد غذایی خود را بدست آورند.
ب – تجزیه کننده ثانویه: قارچهایی که محتاج به یک سری میکروارگانیزمهایی هستند تا محیط کشت را تجزیه کنند تا قارچ بتواند روی محیط کشت تجزیه شده رشد کند.
تقسیم بندی قارچها از لحاظ نوع زندگی
الف – انگل: قارچهایی که روی موجودات زنده دیگر زندگی می کنند و غذای خود را بدست میآورند.
ب – همزیستی: برخی از قارچها بصورت همزیست با ریشه گیاهان هستند که به این قارچها میکوریزا میگویند.
ج – ساپروفیت (گندروی): قارچهایی که روی محیطهای مرده رشد میکنند.
قارچها موجوداتی هستند که از ادوار قدیم با انسان بوده اند.
سوابق فسیلی آنها به دوران پر کامبرین و دونین بر میگردد.
تاریخ مصرف قارچ های خوراکی بعنوان غذا و دارو به زمانی بسیار دور برمیگردد و حتی انسان های نخستین از خواص ویژه قارچ ها اطلاع داشتند.
آزتک ها از قارچها بعنوان مواد توهم زا در فالگیری استفاده میکردند و قارچ را گوشت خدا Gods flesh مینامیدند.
نوشابه مستیآور سوما نیز چیزی جز عصاره آمانیتا موسکاریای سمی نبوده که از گروه قارچ های کلاهکدار است.
در کتب پزشکی هند باستان، سامهیتا قارچ ها را به سه دسته خوراکی، سمی و دارویی تقسیم کرده اند.
یک نوع قارچ کوچک بنام پسیلوسیپ مورد استفاده سرخپوستان آمریکا بوده که برای ازدیاد بینایی استفاده میشده.
وایکینگها در شمال اروپا قارچ نیمه سمی و گیج کننده میخوردند و حالتی شبیه نیمه مستی به آنها دست میداد.
پرورش قارچهای خوراکی حدوداً به 20 قرن پیش در ژاپن و چین بر میگردد.
کاشت قارچ در گلخانه اولین بار در سوئد در سال 1754 میلادی ابداع شد.
قارچ شناسی
قارچ شناسی به معنای Mycology میباشد.
این واژه توسط پیرآنتونیو میچلی در قرن 18 پیشنهاد شده است.
قارچها موجوداتی هستند فاقد کلروفیل و تولید اسپور مینمایند.
ساختمان سلولی یوکاریوتیک داشته دارای هسته (به تعداد یک عدد یا بیشتر) میباشد.
هستهها ممکن است هاپلوئید یا دیپلوئید باشند.
سلولهای قارچی دارای دیواره سلولیاند.
قارچها برخلاف گیاهان عالی فاقد اندامهایی نظیر ریشه ، ساقه ، برگ و سیستم آوندی میباشند.
پیکره قارچها ممکن است تک سلولی یا پرسلولی باشند.
پیکره قارچها از رشتههای متعددی به نام ریسه یا هیف تشکیل مییابد.
تولید مثل در آنها به طریق جنسی یا غیر جنسی میباشد که تکثیر غیر جنسی رایجتر است.
مشخصات عمومی قارچها
1.
یوکاریوتیک هستند.
2.
فاقد کلروفیل و آوند هستند.
3.
دارای دیواره سلولیاند.
4.
تکثیر از طریق جنسی و غیرجنسی صورت میگیرد.
5.
پیکره قارچ تکسلولی یا پرسلولی میباشد.
6.
قارچها از طریق پدیده جذب ، مواد غذایی خود را بدست میآورند در حالی که گیاهان از طریق فتوسنتز و جانوران از طریق بلع این مواد را تهیه میکنند.
7.
قارچها فاقد تحرکند که این تفاوت آنها را با جانوران و تشابه آنها را با گیاهان نشان میدهد.
از حرکات جزئی قارچها میتوان به حرکت قارچهای آمیبی شکل اشاره کرد که با ایجاد پاهای کاذب روی ماده غذایی جابجا میشوند.
اسپورهای قارچها دارای تاژک میباشند که موجب جابجایی آنها میشود.
همچنین حرکت سیتوپلاسمی درون سلولی نیز نوعی حرکت محسوب میگردد.
ساختمان شیمیایی سلولی در قارچها
درصد بیشتری از وزن سلولهای قارچی را آب تشکیل میدهد مخصوصا در سلولهای جوان 90 درصد وزن تازه میسیلیوم را آب تشکیل میدهد.
اسپورها نیز دارای درصد بالایی از آب میباشند کربن 44 - 40 درصد ، ترکیبات معدنی 5 - 2 درصد ، فسفر ، پتاسیم ، سیلیس و آلومینیوم در ردیف ترکیبات معدنیاند.
ترکیبات ازته 7 - 2 درصد که پروتئینها ، اسیدهای نوکلئیک و اوره را شامل میشوند.
قسمت اعظم کربنی که قارچها میگیرند به صرف ساخت دیواره سلولی میرسد.
دیواره در قارچها حاوی درصد زیادی کیتین میباشد.
در بررسیهای انجام گرفته روی 25 قارچ میزان کیتین متغیر و بین 2.6 تا 26.2 درصد وزن خشک قارچ گزارش شده است.
قارچهای تک سلولی نظیر مخمرها مقدار کمی کیتین تولید میکنند.
ماده اصلی دیواره قارچها گلوکان و مانّان میباشد.
همچنین سلولز ، لیگنین ، کالوز و کیتوزان نیز از دیگر مواد تشکیل دهنده دیواره سلولی قارچها میباشد.
انواعی از هترو پلی ساکاریدها ، پروتئینها ، چربیها و مواد معدنی نیز ممکن است وجود داشته باشند.
Mg و Ca از مواد معدنی رایج در ساختمان دیواره سلولی است.
نحوه زندگی قارچها قارچها به حالت ساپروفیت روی مواد در حال پوسیدن و یا در فرم انگل یا پارازیت روی سایر موجودات زنده زندگی میکنند.
موجودی که مورد حمله قارچ قرار میگیرد host یا میزبان نامیده میشود.
قارچها از نظر تامین مواد غذایی با گیاهان تفاوت دارند.
و به تنهایی قادر به ساختن مواد غذایی مورد نیاز خود نمیباشند.
اگر مواد قندی از قبیل گلوکز ، ساکاروز و مالتوز در اختیار قارچها قرار گیرد با استفاده از تر کیبات آلی میتوانند پروتئینهای مورد نیاز خویش را بسازند.
تیامین و بیوتین از ویتامینهای مورد نیاز قارچها میباشند.
قارچها در درجه حرارت 0 تا 30 درجه سانتیگراد میتوانند زندگی کنند.
درجه حرارت مناسب برای قارچها 20 تا 30 درجه میباشد.
PH مناسب برای رشد قارچها 6 = PH است ولی دامنه PH از 12 - 2 متغیر است.
سیتولوژی قارچها دیواره سلولی در قارچها وجود دارد.
هستهها کوچک و قابل رویت با میکروسکوپ نوری میباشند.
غشای هسته دو لایه بوده و حاوی منافذی است.
به هنگام تقسیم میتوز ، غشای هسته ناپدید نمیگردد هستکها نیز به هنگام تقسیم باقی میمانند.
ولی در هنگام تقسیم میوز غشای هسته و هستکها ناپدید میگردند.
شبکه آندوپلاسمی در قارچها نیز از دو غشای موازی هم تشکیل مییابد.
شبکه آندوپلاسمی در سلولهای جوان مشخصا دیده میشوند ولی در سلولهای مسنتر جزئی و کم بوده و یا ممکن است قابل رویت نباشد.
ریبوزومها نیز وجود داشته و پراکنده در سیتوپلاسم سلولی میباشند.
در سلولهای قارچی میتوکندری هم یافت میشود.
دستگاه گلژی نیز وجود داشته و از واحدهای دیکتیوزومی تشکیل مییابد.
واکوئلها در سلولهای جوان به تعداد زیاد و در سلولهای مسنتر به تعداد کم ولی اندازه بزرگتر دیده میشود.
مواد ذخیرهای در سلولهای قارچی عمدتا در فرم گلیکوژن و چربی میباشد.
ریخت شناسی قارچها در قارچهایی که تک سلولیاند پیکره قارچ از یک سلول تشکیل مییابد یا ممکن است پیکره قارچ به صورت پلاسمودیوم باشد.
پلاسمودیوم یک توده سیتوپلاسمی چند هستهای و فاقد دیواره سلولی است.
در غالب قارچها اندام رویشی از ساختمان لولهای به نام هیف و یا ریسه تشکیل شده است.
هیفها شفاف و میکروسکوپیاند و قطر آنها متغیر است.
هیفها در جهات مختلف رشد مییابند.
رشد اصلی هیف از بخش انتهایی آن انجام میگیرد.
به مجموعه هیفها میسیلیوم اطلاق میگردد.
دیواره عرضی در هیفهای دیوارهدار وجود داشته به نام سپتوم نامیده میشود.
دو نوع دیواره عرضی ممکن است در ساختمان هیفهای دیوارهدار قابل تشخیص است.
دیواره اولیه یا اصلی: که این دیواره همزمان با تقسیم سلولی تشکیل میگردد.
دیواره نابجا: که به تقسیم سلولی مربوط نبوده ممکن است در محل آسیب دیدگی برای ترمیم ایجاد گردد یا برای جدا ساختن بخش مسن هیف از بخش جوان تشکیل گردد یا دیوارهای که برای تشکیل اندامهای زایشی بوجود میآید.
هیفها ممکن است دیوارهدار باشند Septatehypha یا بدون دیواره عرضی None Septatehypha که در هیفهای دیواره در دیواره ممکن است شدیدا متخلخل باشد در فرم پلاسمودسما و یا ممکن است ناقص تشکیل شود.
ساختمان رویشی در قارچها ساختمان رویشی یا پیکره قارچها به نام تال (Tallus) نامیده میشود در اغلب قارچها تال مجموعهای از هیفها یا ساختمان میسیلیومی است.
هیفها وقتی در هم تنیده میشوند بافتی را ایجاد میکنند که به نام پلکتانشیم نامیده میشود.
انواع ساختمان رویشی پروزئانشیم: از هیفهای موازی هم تشکیل مییابد و بافت همبند سستی را بوجود میآورد.
پسودو پارانشیم: بافتی است که در آن طول و عرض هیفها یکی شده و ساختمان شبه پارانشیمی تشکیل میگردد که خیلی شبیه پارانشیم گیاهان عالی است.
استروما: ساختمان تشک مانند داشته با ساختار پروزئانشیمی که درون یا بر سطح آن ساختمان زایشی تشکیل میگردد.
اسکلروتیوم: ساختمان دیگری است با بافت پسودو پارانشیمی که در شرایط نامساعد تشکیل میگردد و پس از مساعد شدن شرایط میتواند جوانه زده و مجددا رشد کند.
ریزومورف: ساختمان دیگری است که در شرایط نامساعد تشکیل و در قارچهای بازیدیومیستی دیده میشود.
از دستجات بلند و موازی هیف تشکیل میگردد.
بخش انتهایی ریزومورف حالت مریستمی دارد.
هیفهای لایه بیرونی از نظر دیواره سلولی و محتوای درون سلولی تغییراتی پیدا کرده و کدرتر میشوند.
ریزومورف نیز با مساعد شدن شرایط میتواند مجددا رشد نماید.
روشهای اخذ غذا در قارچها قارچهای پروتوتروف: قارچهای پروتروف قارچهایی هستند که با استفاده از ترکیبات آلی موجود در ویتامینهای مورد نیاز خویش را سنتز میکنند.
قارچهای اگزوتروف: قارچهای اگزوتروف نیازمند ویتامینهای از قبل سنتز شده میباشند که باید در اختیار آنها قرار گیرد.
قارچهای ساپروفیت: این قارچها روی مواد در حال پوسیدن زندگی میکنند.
هیف مستقیما با مواد غذایی تماس حاصل میکند و پس از تجزیه مواد غذایی از راه انتشار این مواد را جذب مینماید.
میسیلیوم قارچهای انگل برای تامین مواد غذایی مورد نیاز یا بر روی موجود میزبان میروید یا آنکه وارد نسج میگردد.
قارچهای انگلی درون سلولی مستقیما مواد غذایی داخل سلول را از طریق دیفوزیون جذب میکند.
قارچهایی که زندگی بین سلولی دارند، تشکیل اندامهای مکنده میدهند.
عوامل جذب غذا در قارچها تشکیل مستوریوم.
تشکیل آپرسوریوم.
تشکیل ریزوئیدها.
تشکیل اندامهای شکارگر تشکیل هیفوپودیوم.
طبقه بندی قارچها واژه Mycology از دو کلمه Mykos+logos تشکیل مییابد و به معنای مطالعه قارچهاست.
واژه Mycology در قرن 18 توسط دانشمندی به نام « پیو آنیو میچلی » پیشنهاد شده است.
قارچها موجوداتی هستند فاقد کلروفیل و تولید اسپور مینمایند و ساختمان سلولی یوکاریوتیک دارند.
ممکن است یک ، دو یا هستههای بیشتری در ساختمان سلولی آنها وجود داشته باشد.
دیواره سلولی در اغلب قارچها دیده میشود و این دیواره دارای پلی ساکارید کیتین است.
قارچها برخلاف گیاهان عالی فاقد اندامهایی نظیر ریشه ، ساقه ، برگ و یا سیستمهای آوندی هستند.
پیکره آنها ممکن است تک سلولی و یا پرسلولی باشد.
مواد ذخیرهای در قارچها به شکل پلی ساکارید گلیکوژن و یا چربی است و چون فاقد کلروفیل هستند، نمیتوانند مستقیما کربن هوا را جذب کرده و از آن مواد لازم برای رشد خود بسازند.
تکثیر در قارچها به طریق زادآوری جنسی و غیر جنسی است و تکثیر غیر جنسی رایجتر است.
قارچها در دمای بین 0 تا 30 درجه سانتیگراد زندگی میکنند و دامنه PH بین 2 تا 12 و PH مناسب 6 است.
تاریخچه تالوفیتها یا ریسه داران در پایان دوره کامبرین زمین شناسی ظاهر شدند.
اولین تالوفیتها ، موجوداتی آغازی بودند، در این دوره به منتها حد گسترش و تنوع خود رسیدند و در پایان دوره سیلورین اوج تنوع و گسترش خود را از دست دادند.
در حال حاضر این گروه را حدود چهارده هزار گونه جلبک و هفتاد هزار گونه قارچها و گلسنگها ، تشکیل میدهند.
دانشمندی به نام « ایندیچر » ، در سال 1836 ، جلبکها ، قارچها و گلسنگها را در یک گروه گیاهی به نام تالوفیتها قرار داد.
دانشمند دیگری به نام « ایشلر » ، در سال 1886 ، تمام عالم گیاهی را در 4 شاخه طبقه بندی کرد: تالوفیتها ، بریوفیتها ، پتریدوفیتها (نهانزادان آوندی) و اسپرماتوفیتا (گیاهان گلدار و مخروطیان).
انواع طبقه بندی قارچها عدهای از قارچها کربن و ترکیبات آن را از بدن جانوران یا گیاهان میگیرند و عدهای دیگر روی مواد آلی و باز مانده گیاهان یا لاشه جانوران به سر برده و مواد غذایی را از آنها اخذ میکنند.
بنابراین همه قارچها ، هتروتروف یا ناخودکفا بوده و بر حسب نوع زندگی به سه گروه زیر تقسیم میشوند: قارچهای انگلی (Parasite) : این قارچها روی موجودات زنده گیاهی و جانوری به سر برده و به دو گروه تقسیم میشوند: انگلهای اجباری : این دسته از قارچها مواد غذایی مورد نیاز خود را منحصرا از سیتوپلاسم سلولهای زنده میزبان کسب میکنند و عموما مولد بیماری هستند.
انگلهای اختیاری : زندگی انگلی در این قارچها بستگی به محیط زیست دارد.
اگر به سلولهای زنده دسترسی داشته باشند، زندگی انگلی دارند و چنانچه میزبان زنده در اختیار نداشته باشند، از مواد آلی و معدنی استفاده میکنند.
قارچهای گندرو (Saprophytes) : این دسته از قارچها روی بقایای مواد آلی یا معدنی به سر برده و بیماریزا نیستند.
این گروه از قارچهای ساپرفیت و قارچهای انگلی اختیاری را میتوان در محیطهای کشت مصنوعی پرورش داد.
قارچهای همزی (Symbiosis) : برخی از قارچها میتوانند با برخی از گیاهان و جانوران زندگی مشترک تشکیل دهند: همزیستی قارچ با جلبک سبز (گلسنگها) : در این همزیستی جلبک به علت داشتن کلروفیل عمل فتوسنتز انجام داده، در ساختن مواد آلی شرکت میکند و قارچ ، آب و مواد کانی را جذب کرده و بخشی از آن را در اختیار جلبک قرار میدهد و به نوبه خود از مواد آلی جلبک استفاده میکند.
میکوریز : حالتی از اجتماع قارچ با ریشکهای گیاهان جنگلی مانند سرو ، کاج و بلوط است.
در توده میکوریزی بین میسلیوم قارچ و ریشه گیاهان همزیستی متقابل وجود دارد و هر یک از یکدیگر استفاده میکنند.
گاهی تعادل بین سلولهای قارچ و سلولهای میزبان بهم میخورد.
در این حالت قارچ سبب از بین رفتن سلولهای میزبان میگردد.
همزیستی یک طرفه : در این حالت همزیستی همیشه به نفع یک طرف است و Comensal نامیده میشود.
مانند برخی از قارچهای تریکومیست که در دستگاه گوارش و یا روی کوتیکول بندپایان ، زندگی میکنند.
تالوفیتها یا ریسه داران بدون کلروفیل در دو شاخه رده بندی میشوند: شیزوفیتها و مایکوتا.
زیرشاخههای شیزوفیتها : ائوباکتریالها ، اکتینومیستها و ایرالها.
زیرشاخههای مایکوتا : میکسومیستها ، یومایکوتینا.
ائوباکتریالها غالبا هتروتروف بوده، ممکن است در فرم اتوتروف هم دیده شوند و حدود 1300 گونه را شامل میشوند.
اکتینومیستها از رشتههای منشعب طویلی تشکیل مییابند.
تکثیر آنها به روش تقسیم سلولی است و حدود 1200 گونه دارند.
میکسومیستها یا کنکهای مخاطی 450 گونه دارند.
پیکره قارچ توده برهنهای از پروتوپلاسم (فاقد دیواره دیواره سلولی) است.
اسپورها در داخل محفظهای به نام اسپورانژ تشکیل میشوند، اما هنگام رشد اسپور تشکیل هیف نمیدهند.
زیرشاخه یومایکوتینا شامل ردههای زیر است: فیکومیستها ، آسکومیستها ، بازیدومیستها ، دترومیستها یا قارچهای ناقص.
فیکومیستها دارای 14 هزار گونه هستند، دارای هیف رویشی بدون دیواره عرضی میباشند.
آسکومیستها ، دارای 15500 گونه هستند و دارای هیفهایی با دیواره عرضی هستند.
بازیدومیستها ، دارای 15 هزار گونه هستند و دارای هیفهایی با دیواره عرضی هستند.
دترومیستها ، دارای هیفهایی با جدار عرضی هستند.
تکثیر اغلب به طریق غیر جنسی صورت میگیرد، تاکنون تکثیر جنسی در این قارچها گزارش نشده است و دارای 15 هزار گونه هستند.
تقسیم بندی قارچها از نظر محل زیست قارچها را از نظر محل زیست به سه گروه تقسیم میکنند: قارچهای جانور دوست (زئوفیل) ، روی حیوانات به سر میبرند.
قارچهای گیاه دوست (فیتوفیل) که روی گیاهان به سر برده، اغلب انگل میزبان بوده و در گیاه تولید بیماری میکنند.
قارچهایی که در سطح خاک به سر برده، خاک دوست و ساپروفیت هستند.
(ژئوفیل) از مهمترین عوامل مختلفی که در انتشار قارچها دخالت دارند، حرارت ، جنس و PH محیط را میتوان نام برد.
ساختار قارچ ساختار اغلب قارچها از رشتهها و یا ریسههای نخی شکل به نام هیف تشکیل شده است.
در قارچهای پست ، ریسهها یا هیفها فاقد دیواره عرضی هستند.
انشعابات هیفها یا ریسهها شبکهای به نام میسیلیوم را بوجود میآورند.
شبکه میسیلیوم را میتوان به صورت کپک بر روی مواد آلی مختلف مشاهده کرد.
آنزیمهایی که توسط قارچهای مختلف بوجود میآیند میتوانند انواع مواد آلی را تجزیه کرده و به مواد سادهتری مبدل کنند.
قارچها از لحاظ ساختار یاختهای جزء یوکاریوتها هستند در اطراف هسته و دیگر اجزای یاخته غشای دو لایه وجود دارد.
در اطراف یاخته ، دیواره یاختهای حاوی کیتین قرار میگیرند.
تولید مثل در قارچها اکثر قارچها به دو طریق جنسی و غیر جنسی تکثیر مییابند.
در قارچهای تک یاختهای ، تولید مثل غیر جنسی به روش تقسیم دوتایی و جوانه زدن انجام میگیرد و قارچهای پر یاختهای غیر از قطعه قطعه شدن ریسه یا هیف ، انواع هاگهایی از قبیل اسپورانژیوسپور (زئوسپور و آپلانسپور) گویند یا ، جنسی حاصل میشود.
این نوع تولید مثل در قارچها به پنج روش صورت میگیرد.
روش ترکیب گامتهای متحرک ویژه قارچهای پست است.
قارچهای پست ، یا خود تک یاختهای و متحرکاند و یا یاختههای متحرک تولید میکنند.
تماس گامتانژیایی ، آمیزش گامتانژیایی ، اسپرمزایی و تولید مثل جنسی توسط یاختههای رویشی از انواع دیگر روشهای تولید مثل جنسی در قارچها بشمار میروند.
تقسیم بندی قارچها سلسله قارچها را به دو شاخه ، قارچهای حقیقی و قارچهای کاذب ، تقسیم کردهاند قارچهای حقیقی خود به پنج زیر شاخه تقسیم میشوند که عبارتند از: زیر شاخه ماستیگو مایکوتینا یا قارچهای زئوسپوری که ممکن است ساختار آنها و یا هاگهایی که تولید میکنند متحرک و دارای تاژک باشند.
نوع تاژک ومحل قرار گرفتن آن در این قارچها از نظر رده بندی مهم است قارچهای این زیر شاخه از نظر نوع ساختار و تولید مثل جزء پستترین قارچها بشمار میآیند.
اشکال ابتدایی این قارچها فاقد ریسه یا هیف بوده و ساختار تک یاختهای دارند که در واقع بخشی رویشی و نیز زایشی قارچ بشمار میآید.
سپس ساختار آنها اندکی پیشرفتهتر شده، بخش رویشی و زایشی از یکدیگر مجزا میشوند.
در قارچهای تکامل یافتهتر این گروه ، ساختار ریسه یا هیف بوجود میآید.
ریسه یا هیف آنها فاقد دیواره عرضی است.
تولید مثل جنسی در این گروه نیز روند تکاملی را طی میکند و از ایزوگامی به آنیزوگامی و سپس ائوگامی میرسد.
تعدادی نیز گامتهای غیر متحرک دارند و به روش تماس گامتانژیایی تولید مثل جنسی انجام میدهند که این قارچها تکامل یافتهتر از دیگر قارچهای این گروه هستند.
این گروه از قارچها به صورت ساپروفیت بر روی بقایای مواد آلی یا به صورت انگل داخلی و خارجی بر روی یاخته میزبان زیست میکنند.
زیر شاخه زیگومایکوتینا قارچهای این گروه نیز جزء قارچهای پست بشمار میآیند و ریسه یا هیف آنها فاقد دیوارههای عرضی (سپتا) است.
تولید مثل غیر جنسی توسط هاگهای غیر متحرکی انجام میشود که معمولا در کیسهای به نام اسپورانژیوم بوجود میآیند.
تولید مثل جنسی توسط آمیزش دو گامتانژ صورت میگیرد.
کیسهای به نام اسپورانژیوم بوجود میآیند.
در این حالت اندامهای جنسی دیده نمیشوند.
هیف یا ریسههای رویشی ، گامتانژ را بوجود میآورند.
این قارچها اغلب خاکزی هستند و غیر از خاک بر روی مواد قندی مانند نان و مربا و غیره زیست میکنند.
زیر شاخه آسکومایکوتینا این گروه به علت داشتن ریسه یا هیف دیوارههای عرضی (سپتا) هستند این قارچها جزء قارچهای عالی بشمار میآیند.
در نتیجه تولید مثل جنسی ، هاگهایی به نام آسکوسپور در درون کیسههایی به نام آسک تولید میکنند.
کیسههای آسک حاوی آسکوسپورها ، اغلب توسط پوششی به نام آسکوکارپ احاطه میشوند.
آسکوکارپها به شکلهای مختلف بسته ، نیمه باز و باز وجود دارند.
رده بندی این گروه بر اساس نوع آسکوکارپ صورت میگیرد.
مخمرها یا بوزکها فاقد آسکوکارپند.
در این قارچها تولید مثل غیر جنسی اغلب توسط هاگهایی به نام کونیدیا انجام میشود که بر روی هیفی موسوم به کونیدیوفور قرار میگیرند ولی مخمرها یا بوزکها که ساختار تک یاختهای دارند به روش تقسیم دوتایی و یا جوانه زدن تولید مثل غیر جنسی انجام میدهند.
زیر شاخه با زیدیومایکوتینا تکامل یافتهترین قارچها در این شاخه قرار میگیرند.
هیفها یا ریسهها دارای دیوارههای عرضی هستند.
در یاختههای هیف یک یا دو هسته وجود دارد.
تولید مثل جنسی به صورت رویشی انجام میگیرد در نتیجه آن هاگهایی به نام بازیدیوسپور تولید میشوند که بر روی بازیدیوم قرار میگیرند.
هنگام رویش بازیدوسپور ، ریسه یا هیف تک هستهای حاصل میشود و از ترکیب دو ریسه یا هیف تک هستهای مخالف ، ریسه یا هیفی دو هستهای بوجود میآید.
هنگام تولید مثل جنسی ، دو هسته مخالف با یکدیگر ترکیب شده، هسته دیپلوئیدی را تشکیل میدهند که با تقسیم میوز چهار هسته هاپلویید و در نتیجه چهار بازیدسپور را بوجود میآورد.
در قارچهای چتری ، بازیدیوسپورها بر روی تیغههای شعاعی به نام گیل قرار دارند.
در قارچهای منفذدار یا سوراخدار ، بازیدیوسپورها در اطراف منافذ یا سوراخها قرار میگیرند ولی در قارچهای توپ پفکی ، بازیدیوسپورها در داخل بازیدیوکارپ بسته قرار دارند.
زیر شاخه دوترومایکوتینا این گروه به قارچهای ناقص نیز معروفند زیرا در چرخه آنها تولید مثل جنسی دیده نمیشود و تنها روش تکثیر آنها تولید مثل غیر جنسی است.
این قارچها اکثرا بر حسب اندازه ، شکل رنگ و ویژگیهای موجود در کونید یا حاصل از تولید مثل غیر جنسی آنها شناسایی و طبقه بندی میشوند.
در طبیعت این قارچها پراکندگی فراوان دارند و باعث ایجاد بیماری در گیاهان ایجاد میشوند.
میکوریزا ساختاری که در نتیجه برقراری ارتباط بین قارچها و ریشه گیاهان ایجاد میشود میکوریزا میگویند.
در این ساختار به علت وجود آنزیمهایی در ریسه یا هیف این قارچها قابلیت حلالیت و جذب مواد به مراتب بیش از ریشه گیاهان است.
دو نوع میکروریزا وجود دارد.
میکرریزا خارجی میکوریزای خارجی که ویژه درختان است یا هیف قارچهای ماکروسکوپی از قبیل قارچهای چتری ، توپ پفکی ، در اطراف ریشه آنها غلاف ضخیمی ایجاد میکنند.
میکوریزای داخلی در اغلب گیاهان دیده میشود در این نوع میکوریزا هیفها یا ریسههای قارچهای میکروسکوپی موجود در خاک به درون یاختههای ریشه گیاهان وارد میشوند.
تولید مثل قارچ قارچها به طریق غیرجنسی و جنسی تکثیر مییابند.
زادآوری غیرجنسی در قارچها رایجتر بوده در صورتی که تولید مثل جنسی ممکن است فقط یکبار در سال اتفاق بیافتد.
در تولید مثل غیرجنسی تلفیق هستهها صورت نگرفته و نوترکیبی بوجود نمیآید.
فرزندان خیلی شبیه به سلول مادری میباشند.
در صورتی که تولید مثل جنسی تلفیق گامتها الزامی بوده ترکیب گامتها صورت میگیرد و با تلفیق هستهها نوترکیبی ژنتیکی صورت میگیرد.
بنابراین نتایج از نظر ژنتیکی از والدین خود متفاوتند.
تولید مثل غیر جنسی قطعه قطعه شدن در اثر قطعه قطعه شدن ریسه ، قطعات هیف یا ریسه در شرایط مطلوب رشد کرده و نسل جدیدی را بوجود میآورند.
این روش در طبیعت بسیار رخ میدهد.
همچنین برای تکثیر قارچها در آزمایشگاه از این روش استفاده میشود.
جوانه زدن روش جوانه زدن در مخمرها بسیار رایج است.
هنگام جوانه زدن ، یک برآمدگی در یاخته مادر ، بر اثر کشیده شدن دیواره یاختهای ، بوجود میآید.
هسته به دو نیم تقسیم شده و یک نیمه آن وارد جوانه میگردد.
جوانه یا یاخته دختر بوجود آمده سپس از یاخته مادر جدا میشود.
در بعضی موارد ، جوانه از یاخته مادر جدا شدن و خود به همان طریق مذکور جوانه دیگری را ایجاد میکند.
تقسیم دو تایی این روش تولید مثل در باکتریها متداول است.
ولی در بعضی از مخمرها تکثیر به صورت تقسیم دوتایی انجام میشود.
در این روش ، یاخته مادر به دو یاخته دختر مبدل میگردد.
تشکیل اسپور قارچها عمدتا از طریق تشکیل اسپورها تکثیر مییابند.
رنگ اسپورها از سفید تا سبز ، زرد ، قرمز ، قهوهای و سیاه تغییر میکند.
اسپورها وقتی در شرایط مساعد قرار میگیرند رشد یافته به نام لوله تندش (germtube) ایجاد میکنند.
رشد هیف از بخش انتهایی آن انجام میگیرد.
اسپورها در قارچهای آبزی دارای تاژک میباشند.
و دیواره سلولی نازکتری دارند.
در صورتی که در قارچهای خشکیزی دیواره سلولی ضخیم تر بوده و ممکن است از سه لایه آندوسپور ، اپی اسپور ، پری اسپور تشکیل شود.
از نظر ساختمان سلولی شبیه به سایر سلولهای قارچی بوده دارای هسته ، میتوکندریهای بزرگ ، شبکه آندوپلاسمی ، واکوئل و مواد غذایی ذخیرهای در فرم گلیکوژن و چربی دارند.
اسپورها معمولا در داخل محفظهای به نام اسپورانژیوم تشکیل میگردند.
اسپورانژیومها روی هیف تخصص یافتهای به نام اسپرانژیوفور قرار میگیرند.
!!تشکیل کنیدی کنیدیها نیز از عوامل تکثیر غیرجنسی در قارچها بوده کنیدیها ممکن است در کنار یا انتهای هیف مخصوصی به نام کنیدیوفور تشکیل گردند.
که به عوامل تشکیل شده کیندیوم اطلاق میگردد.
کیندیومها یا کیندیها در درون یا سطح ساختمانهای خاصی نیز ممکن است تشکیل گردد.
کیندیها ممکن است در داخل یک پیکنیدیوم تشکیل گردد.
پیکنیدیوم ساختمان کوزه مانندی است که در داخل آن کیندیها و کیندیوفورها قرار میگیرند.
به کیندیهای حاصله پیکنیدیواسپور نیز اطلاق میگردد.
کیندیها ممکن است در سطح اندام بشقاب مانند و تختی به نام آسروولوس تشکیل گردند.
آسروول در محل آلودگی تشکیل میگردد و بعد از تکمیل رشد باعث پاره شدن اپیدرم میگردد.
در سطح این اندام بشقاب مانند تراکم فراوانی از کیندیوفورها قرار میگیرد و در داخل آنها هم کنیدیها تشکیل میگردد.
کیندیها ممکن است روی ساختمان به نام اسپورودوچیوم تشکیل گردد.
اسپورودوچیوم در محل آلودگی تشکیل میشود و ساختمان پف کرده و بالش تک مانندی دارد و خیلی شبیه آسروول میباشد.
اسپرودوچیوم موجب پاره شدن مشخص اپیدرم نمیشود.
تکثیر بوسیله هاگ معمولیترین نوع تولید مثل غیر جنسی در قارچها تولید هاگ است.
در تعریف به هر ذره کوچک زایشی که از هیف یا از یاخته مولد هاگ جدا شده و به نسل جدیدی تبدیل شود هاگ گفته میشود.
انواع هاگها عبارتند از: اسپورانژیوسپور ، کلامیدو سپور و آتروسپور.
تولید مثل جنسی در قارچها در تولید مثل جنسی حضور گامتها الزامی است.
گامتها معمولا در داخل ساختمانهایی به نام گامتانژ تشکیل میگردند.
اگر گامتها از یک ریسه حاصل شوند چنین قارچهایی را هموتالیک گویند ولی اگر گامتها از هیفهای مختلف نتیجه گردند هتروتالیک نامیده میشوند.
یکی شدن گامتها در سه مرحله انجام میگیرد: پلاسموگامی (اتحاد پروتوپلاسمهای سلولی) کاریوگامی اتحاد کروموزومها یا ژنها پلانوگامی در این روش گامتها یا سلولهای جنسی متحرک و تاژکدارند.
این روش تلفیق بیشتر در قارچهای آبزی دیده میشوند و برای انجام عمل پلانوگامی وجود آب الزامی است.
زیرا گامتهای تاژکدار در حضور آب فعالند.
گامتانژی در این حالت سلولهای جنسی متحرک نیستند دو گامتانژ در محل اتصال و از طریق سوراخی که ایجاد میگردد هستههای نر در گامتانژ ماده وارد میگردد گامتانژ ماده یک اندام متورم و پایهدار میباشد که به آن ائوگونیوم اطلاق میگردد.
هستههای داخل ائوگونیوم را ائوسفر گویند.
آنتریدیوم استوانهای شکل بوده و معمولا پایهدار میباشد.
هستههای نر داخل آنتریدیوم جای دارند.
هستههای داخل آنتریدیوم از طریق سوراخ ایجاد شده بین دو گامتانژ در ائوگونیوم وارد شده و با ائوسفر ترکیب و ساختمانی به نام ائوسپور ایجاد میگردد.
این روش تکثیر غالبا در ائومیستها دیده میشود.
گامتانژیوگامی در این حالت دو گامتانژ در تماس باهم قرار میگیرند دیواره تماس از بین میرود و محتویات هر دو اعم از هسته و سیتوپلاسم باهم مخلوط میگردند.
در کپک نان تکثیر جنسی به این طریق انجام میگیرد.
در هیف میسیلیومی که از نظر ژنتیکی متفاوتند باهم تماس پیدا میکنند این هیفها را زیگوفور مینامند.
در بخش انتهایی زیگوفورها ساختمانهایی به نام پروگامتانژ شکل میگیرد.
پروگامتانژ از ابتدا به انتهای هیف متصل بوده و با افزایش اندازه به تدریج از هیفهایی که از آن بوجود آمدهاند دور میشوند.
دیواره عرضی تشکیل میگردد و گامتانژها شکل میگیرند.
دیواره بین گامتانژها از بین رفته محتویات آنها باهم خلوط میگردد.
از اختلاف آنها زیگواسپور تشکیل میگردد زیگواسپور حجیم گشته دیواره آن ضخیم تر شده زیگواسپور ممکن است وارد مرحله نهفتگی شود که این مدت چند ماه طول میکشد.
زیگواسپور پس از دوران نهفتگی ممکن است تندش یافته و تشکیل هیف دهد یا ممکن است مستقیما تشکیل اسپورانژ دهد.
اسپرماتیزیشن این روش تکثیر اغلب در آسکومیستها و بازیدمیستها رایج است.
نقش سلول جنسی نر را سلولهایی به نام اسپرماتیوم بر عهده دارند.
اسپرماتیومها بر رویاسپورماتوفورها ممکن است تشکیل گردد.
اسپرماتیومها و اسپورماتوفورها در داخل ساختمان کوزهمانندی به نام پیکنیوم تشکیل میگردد.
نتیجتا به اسپرماتیومهای حاصل پیکینواسپور اطلاق میگردد.
نقش گامت ماده را هیفی به نام هیف پذیرنده بر عهده دارد.
هیف پذیرنده آغشته به ماده چسبناک یا شهد بوده این هیف در دهانه پیکینوم قرار میگیرد.
اسپرماتیوم از طریق حشرات ، باد یا آب به هیف پذیرنده انتقال مییابد.
سوماتوگامی در این روش اندام جنسی خاصی بوجود نمیآید بلکه دو تا هیف رویشی باهم تلاقی پیدا میکنند و تبادل هسته صورت میگیرد.
پدیده سوماتوگامی شبیه به پدیده هم دهانی یا آنوستوموز میباشد که در برخی از موجودات جانوری مثل پارامسی دیده میشود این روش تکثیر نیز در آسکومیستها رایج است.
قارچ خوراکی بعضی از قارچ ها برای خوردن بسیار خوشمزه هستند.
در کشورهای مختلف، در تهیه ی انواع غذاها از قارچ استفاده می کنند.
در تهیه ی سوپ ها، سالادها و سس ها، از قارچ به عنوان نوعی پروتئین گیاهی استفاده می کنند.
اما به خاطر داشته باشید که برخی انواع قارچ ها سمی هستند؛ اگرچه ممکن است که ظاهرشان به قارچ های خوراکی شبیه باشد.
یکی از سمی ترین قارچ ها کلاه مرگ است که می تواند در عرض 12 ساعت باعث مرگ انسان شود گونه های سمی دیگر تولید بیماری شدید می کنند اما بندرت باعث مرگ انسان بالغ می شوند.
بنابراین کندن قارچ هایی که در جنگل می رویند خطرناک است؛ چون تشخیص سمی یا خوراکی بودن قارچ کار ساده ای نیست و تنها افراد با تجربه و متخصص قادرند که قارچ سمی را از خوراکی تشخیص دهند.
چنین افرادی را شکارچیان قارچ می نامند.
شغل این افراد بسیار سخت و حساس بوده و گاهی یک بی دقتی در تشخیص نوع قارچ، منجر به مرگ آنها می شود.